Herstel van mangroves op Bonaire: naar een klimaatbestendige toekomst

Bonaire kampt met een reeks ernstige milieuproblemen, waaronder overbegrazing en de daaruit voortvloeiende erosie. Daarom zet Sabine Engel van Mangrove Maniacs en Internos Bonaire zich op het eiland in voor het behoud en herstel van mangroven, door de bedreigingen van erosie en een verminderde watercirculatie in de mangrovebossen aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om Bonaire beter bestand te maken tegen klimaatverandering en een aangetaste habitat te herstellen.

Headerfoto: Een leerlinge plant mangrove stekjes langs de kust © Sabine Engel

Bonaire lijdt zwaar onder overbegrazing door vrij rondlopende geiten en ezels; naar schatting lopen zo’n 32 duizend geiten vrij rond op het eiland. Deze overbegrazing heeft de vegetatie ernstig aangetast, wat op zijn beurt tot overmatige erosie heeft geleid. De bovengrond spoelt bij regen weg, wat langdurige schade veroorzaakt die niet gemakkelijk kan worden hersteld, zelfs als de grazers worden weggehaald. Waar vroeger een gezond tropisch droog bos stond, zijn grote delen nu ernstig aangetast, met vegetatie die wordt gedomineerd door cactussen en een harde, verdichte bodem die weinig water doorlaat. Daarnaast maakt Bonaire een snelle en enigszins ongecontroleerde groei door, waaronder een aanzienlijke toename in toerisme, wat de druk op het eiland vergroot.

Mangroves: een gezondere omgeving creëeren

Sabine Engel werkt al bijna drie decennia op Bonaire. De afgelopen vijftien jaar heeft ze zich vooral beziggehouden met het herstel van mangroven op het eiland. Mangroven zijn belangrijke bondgenoten in het tegengaan van de gevolgen van klimaatverandering, zoals zeespiegelstijging en extreme weersomstandigheden. Ze vormen ook een belangrijke leefomgeving voor veel soorten en fungeren als natuurlijke waterzuiveraars, waardoor de helderheid en kwaliteit van het omringende water behouden blijft. Lac Bay, een van de twee gebieden op het eiland waar het project op focust, heeft een van de best bewaarde mangrovebossen in het Nederlandse Caribisch gebied en dient als cruciale habitat voor een heleboel mariene soorten en vogels. Lac Bay is tevens de thuisbasis van bedreigde schelpdieren en zeeschildpadden, en de mangroven rond de baai helpen het water helder te houden door het sediment te verankeren.

Helaas verkeren de mangroven in sommige delen van het eiland in slechte staat. ‘In de vijftien jaar dat ik met mangroven werk, heb ik me gerealiseerd dat watercirculatie heel belangrijk is, maar dat erosie een nog veel grotere impact heeft op mangroven’, zegt Engel. ‘En helaas neemt erosie toe.’

Deze toenemende erosie is het gevolg van overbegrazing, bouw- en infrastructuurprojecten en de gevolgen van klimaatverandering, zoals veranderde neerslagpatronen, waardoor er meer water wegstroomt over de bodem. Door de toename in sediment in het water verstikken de mangroven en sterven ze af. De mensen die op het eiland wonen zijn afhankelijk van gezonde mangroven voor de voordelen (of diensten) die ze bieden, zoals visserij, hoge biodiversiteit, ecotoerisme, kustbescherming en meer. Zeker met het oog op verergerende klimaatverandering is het cruciaal deze problemen aan te pakken.

Betrokkenheid van de lokale bevolking: van voetbalclub tot basisschool

Het project bestaat uit twee belangrijke maatregelen om deze problemen aan te pakken: het terugdringen van erosie en kustbescherming. Ten eerste zal het project zich richten op het creëren van een waterbeheersysteem door middel van een reeks dammen en herbebossing op het land dat grenst aan de mangroves, om zo de oppervlakteafvoer naar de mangroves te minimaliseren. Op deze manier hopen Internos en Mangrove Maniacs betere omstandigheden te creëren waarin mangroves kunnen gedijen. ‘We hebben in sommige gebieden waar we werken al gezien dat als je de omstandigheden voor mangroven om te groeien herstelt, ze vanzelf terugkomen, zonder dat je ze hoeft te planten,’ zegt Engel.

Ten tweede zal door het planten van mangroves langs de zuidkust van het eiland een natuurlijke barrière worden gecreëerd om de zoutpannen te beschermen tegen stormvloeden en zeespiegelstijging.

Wat de aanpak van Internos en Mangrove Maniacs uniek maakt, is de teelt van mangroves in natuurlijke mangrovegebieden met behulp van biologisch afbreekbare zakken in kratten, waardoor er niet elders hoeft worden gekweekt en de verzorging tot een minimum wordt beperkt. Zodra deze mangroven volgroeid zijn, worden ze overgeplant naar de kwetsbare kustgebieden, met name langs de zuidwestkust waar de mangrovengordel smal is. Op deze manier worden nature-based solutions zichtbaar gemaakt en kan zo makkelijker een breed publiek worden aangesproken en betrokken.

Het betrekken van lokale gemeenschappen is een belangrijk aspect van het project. ‘Onze primaire focus ligt op de bevolking van Bonaire, omdat we geloven dat het collectieve welzijn van de gemeenschap nauw verbonden is met de gezondheid van haar omgeving,’ zegt Engel. Internos en Mangrove Maniacs streven ernaar om iedereen te betrekken en te mobiliseren, om bewustwording te creëren en steun te verwerven voor duurzaam beheer van het gebied. ‘Om dit te bereiken richten we ons op lokale groepen, iedereen die met ons mee wil naar de mangroves. Dat zijn schoolkinderen, voetbalclubs en vrijwilligersorganisaties zoals de Kiwani’s. We hebben gemerkt dat zodra we contact met hen opnemen, ze erg enthousiast zijn om de mangroves te zien en er meer over te leren.’

De bevolking van Bonaire groeit snel. Veel nieuwkomers verblijven slechts tijdelijk (een paar jaar) op het eiland of verdelen hun tijd tussen Bonaire en andere landen, voornamelijk Nederland en de Verenigde Staten. Er is ook een grote instroom van immigranten, bijvoorbeeld uit Haïti, Colombia en de Dominicaanse Republiek. ‘We zouden meer contact moeten hebben met die gemeenschappen’, erkent Engel, ’te beginnen met de schoolkinderen die het hele scala van inwoners van Bonaire vertegenwoordigen.’

Internos werkt al samen met basisscholen, waar kinderen les krijgen over mangroven en excursies maken. ‘Als je ze eenmaal meeneemt naar de mangroven, komt het pas echt tot leven. Dat is heel anders dan in een klaslokaal zitten en er alleen maar over leren. We hebben zelfs klassen die nog een stap verder wilden gaan en zijn begonnen met het helpen planten van mangroves.’

De toekomst van Internos en Bonaire: hoe verder?

Op dit moment wacht het project op goedkeuring van vergunningen voor de bouw van een dam om erosie tegen te gaan. De voorbereidingen zijn klaar om snel na goedkeuring met de werkzaamheden te kunnen beginnen. En slechts enkele weken geleden organiseerde Internos een workshop over nature-based solutions voor klimaatadaptatie voor het bredere Caribisch gebied, waarbij het herstel van mangroven een belangrijk onderdeel was. ‘De workshop was voornamelijk regionaal en lokaal gericht, met de nadruk op het promoten van het concept en het uitleggen van wat er moet gebeuren, hoe dat moet gebeuren, enzovoort,’ zegt Engel. ‘We proberen zoveel mogelijk naar regionale samenwerking te kijken. De Caribische eilanden hebben contacten met alle eilanden die mangroven hebben, en we proberen van elkaar te leren en elkaar te ondersteunen.’

Het project heeft een team van toegewijde medewerkers die bijdragen aan bewustwording door bezoekers te informeren en educatieve activiteiten te organiseren. Engel hoopt dat deze rollen in de toekomst meer geformaliseerd kunnen worden. ‘Er zijn gepassioneerde mensen op het eiland die geweldig werk verrichten, maar op dit moment is het nog niet erg gestructureerd. Dat zou geweldig zijn, want dat zou veel lokale capaciteit op het eiland opbouwen en zorgen voor meer duurzaamheid op de lange termijn van het werk dat we doen op het gebied van mangroveherstel en klimaatbestendigheid.’

Het BESTLIFE2030 project

Dit project maakt deel uit van het BESTLIFE2030-programma. Het wordt gefinancierd door het EU LIFE-programma, een Europees subsidieprogramma voor milieu- en klimaatactie. BESTLIFE 2030 verstrekt financiering voor projecten die zich bezighouden met natuurbehoud en -herstel in overzeese landen en gebieden van de Europese Unie om het wereldwijde verlies aan biodiversiteit een halt toe te roepen en om te keren.

IUCN NL is het contactpunt voor Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius en Sint Maarten. Deze eilanden hebben een grote biodiversiteit, maar behoren tot de plaatsen die het meest kwetsbaar zijn voor klimaatverandering en druk op de natuur.