Internationale Vrouwendag 2026: genderrechtvaardigheid voor vrouwelijke verdedigers van het Amazonegebied

Het is 115 jaar geleden sinds de eerste Internationale Vrouwendag in 1911. Na al die jaren lijkt deze dag meer dan ooit nodig door de opkomst van anti-gender, antidemocratische en anti-rechtenbewegingen. De anti-gendertrend vormt een systematische bedreiging voor verworven rechten op het gebied van genderrechtvaardigheid, LGBTQIA+ personen en seksuele gezondheid, die lange tijd als vanzelfsprekend werden gezien. De gevolgen van deze manier van denken en handelen zijn dramatisch en hebben verwoestende gevolgen voor vrouwen (in al hun diversiteit) en de natuur, die al benadeeld worden door patriarchale machtsverhoudingen. In het licht van Internationale Vrouwendag brengen we PIDDA Rights onder de aandacht, een project waarmee we vrouwen in de Amazone ondersteunen in hun strijd voor intersectionele gelijkheid en rechtvaardigheid.

Kopfoto: Bijeenkomst van de Kotsimba-gemeenschap in Madre de Dios © Diego Perez / SPDA

Internationale Vrouwendag 2026, onder het VN-thema ‘Rechten. Rechtvaardigheid. Actie. Voor ALLE vrouwen en meisjes’, is een oproep om een stap verder te gaan dan het erkennen van genderongelijkheid en te streven naar genderrechtvaardigheid. Rechten die op papier bestaan, moeten in de praktijk worden nageleefd en beschermd door middel van rechtssystemen die toegankelijk zijn en werken voor alle vrouwen en meisjes.

Dit is bijzonder urgent in het Amazonegebied, waar het verdedigen van land en biodiversiteit grote persoonlijke gevolgen met zich meebrengt en waar de risico’s voor milieu- en mensenrechtenverdedigers niet gelijk verdeeld zijn. Vrouwen, inheemse vrouwen, jongeren en lokale gemeenschappen dragen vaak de grootste last van de strijd voor milieubescherming en mensenrechten. Tegelijkertijd worden ze geconfronteerd met intimidatie, geweld en een krimpende maatschappelijke ruimte, terwijl ze beperkte bescherming krijgen. Ook als er wetten zijn die hen moeten beschermen, kunnen ze daar vaak moeilijk gebruik van maken en worden ze geconfronteerd met een cultuur waarin daders meestal niet worden bestraft.

Tekst gaat verder onder de foto.

Toegang tot het rechtssysteem

Om de beperkte bescherming en toegang tot het rechtssysteem voor vrouwelijke milieu- en mensenrechtenverdedigers aan de kaak te stellen, hebben IUCN NL en haar Peruaanse partner Sociedad Peruana de Derecho Ambiental (SPDA) sinds 2016 hun krachten gebundeld om de bescherming van milieu- en mensenrechtenverdedigers te verbeteren. De afgelopen drie jaar heeft deze gezamenlijke inspanning geresulteerd in het project PIDDA Rights (Protección Inclusiva de los Defensores Ambientales en la Amazonía – PIDDA in het Spaans), waardoor IUCN NL en SPDA zich specifiek kunnen richten op vrouwelijke milieu- en mensenrechtenverdedigers, gefinancierd door Agence Française de Développement (AFD).

De kern van PIDDA Rights past bij het thema van Internationale Vrouwendag van dit jaar: toegang tot rechten die praktisch, inclusief en afdwingbaar zijn voor vrouwen die het meest worden blootgesteld aan risico’s en schade. Het project combineert beschermings- en capaciteitsversterkende activiteiten, zoals het melden van incidenten, ondersteuning in nood en juridische bijstand. Hierin ligt de nadruk op trainingen op maat, zichtbaarheid en belangenbehartiging.

Onze benadering is gebaseerd op intersectionaliteit. Deze aanpak erkent dat bedreigingen en belemmeringen voor verschillende mensen verschillende gevolgen hebben en dat vrouwelijke mensenrechtenverdedigers, met name inheemse vrouwen, te maken hebben met specifieke en verhoogde risico’s en niveaus van geweld. Daarom stimuleren we beschermingsstrategieën en trainingsvormen die aandacht hebben voor intersectionaliteit en die lokaal verankerd en cultureel passen zijn.

Van lessen naar actie: vier strategieën

Nu bijna tien jaar samenwerking ten einde loopt, heeft IUCN NL het voortouw genomen bij het bundelen van de lessen en aanbevelingen van PIDDA Rights. Dit praktische model kan worden aangepast passend bij de situatie in risicovolle gebieden die met soortgelijke uitdagingen worden geconfronteerd. Zo kunnen vrouwelijke milieu- en mensenrechtenverdedigers in verschillende regio’s profiteren van deze aanpak en de inzichten die zijn ontwikkeld in het kader van PIDDA Rights en eerdere projecten.

Vier onderling verbonden strategieën kunnen helpen om het werk van vrouwen te versterken en de toegang tot rechtssystemen te verbeteren:

• Inzicht krijgen in de werkelijke situatie van milieu- en mensenrechtenverdedigers door middel van een participatieve, gender- en intersectionaliteitsgevoelige territoriale analyse.
• Het versterken van de capaciteiten van inheemse vrouwen en journalisten door middel van opleidings- en beschermingsprogramma’s.
• Het gezamenlijk ontwikkelen van wetsvoorstellen om de beschermingssystemen te versterken.
• Pleiten voor meer zichtbaarheid en het op de beleidsagenda houden van bescherming.

Dit is ‘Rechten. Rechtvaardigheid. Actie’ in de praktijk: bewijs, vaardigheden, juridische trajecten en publieke verantwoordingsplicht – opgebouwd met en vanuit vrouwelijke verdedigers, niet voor hen.

Tekst gaat verder onder de foto.

Training voor bescherming: juridische en praktische instrumenten

Een concreet voorbeeld van deze participatieve en intersectionele aanpak is de cursus die door SPDA in Madre de Dios werd gegeven om de kennis van verdedigers over rechten en beschermingsmechanismen te vergroten. De cursus volgde een intersectioneel en gendersensitief ontwerpproces en bracht verdedigers van inheemse volkeren en lokale gemeenschappen samen, evenals professionals die zich bezighouden met de bescherming van deze milieu- en mensenrechtenverdedigers. De cursus was gericht op wettelijke kaders, beschermingsmechanismen van de overheid en praktische instrumenten om op bedreigingen te reageren. Milieu- en mensenrechtenverdedigers en inheemse leiders waren onderdeel van het ontwerpen van de cursus die is bedoeld om te worden herhaald in andere regio’s.

Waarom intersectionaliteit centraal moet staan

Het thema van de VN benadrukt: zonder rechtssystemen die werken voor vrouwen, blijven rechten een onvervulde belofte. De risico’s waarmee vrouwen, waaronder milieu- en mensenrechtenverdedigers, worden geconfronteerd, worden zelden alleen door gender issues veroorzaakt. Ze worden gevormd door overlappende machtsverhoudingen, waarbij gender samenvalt met andere categorieën, zoals klasse, cultuur, ras en etniciteit, die gezamenlijk bepalen wie wordt blootgesteld aan verhoogde risico’s en bedreigingen, wiens klachten worden gehoord en wie toegang heeft tot bescherming en justitie.^[1]Bron: Crenshaw, K. (1991). Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color

Door een intersectionele lens toe te passen, kan worden vastgesteld waar de barrières in de praktijk liggen (wie wordt gehoord, wie wordt beschermd en wiens zaken worden behandeld) en waarom one-size-fits-all-oplossingen voor het bereiken van gerechtigheid vaak mislukken. Daarom pleit PIDDA Rights voor een intersectionele en gendersensitieve aanpak om de effectieve toegang tot gerechtigheid en bescherming te versterken, met bijzondere aandacht voor vrouwelijke milieu- en mensenrechtenverdedigers in regio’s waar veel grondstoffen worden gewonnen.

In Peru, gaat dit ook over de noodzaak van bredere politieke veranderingen en sterkere voorwaarden voor inclusieve toegang tot rechten en milieurechtvaardigheid, zoals het bevorderen van de ratificatie van het Escazú-akkoord en het waarborgen van de maatschappelijke ruimte.