Koralen kweken is slechts het halve werk

Met nieuwe steun van BESTLIFE2030 brengen mariene bioloog Kelly Latijnhouwers en haar stichting REACT een idee op Curaçao tot leven: het idee dat teruggeplaatste koralen een veel grotere kans van slagen hebben als mensen het rif om hen heen blijven verzorgen en dat de koraalorganisaties, duikscholen en jongeren op het eiland bereid zijn hier samen aan te werken.

Foto bovenaan: touwkwekerijen © REACT (2026)

Kelly Latijnhouwers (links) & Nina Le Trocquer (rechts) © REACT (2026)

Van een persoon naar een team

Kelly Latijnhouwers richtte iets meer dan een jaar geleden Reef Enhancement And Community Training (REACT) op. Het grootste deel van die tijd werkte ze in haar eentje. Daar kwam dit jaar verandering in dankzij een subsidie van BESTLIFE2030, het door de EU gefinancierde biodiversiteitsprogramma dat wordt gecoördineerd door IUCN Europe, waarbij IUCN NL fungeert als regionaal knooppunt voor de Nederlandse Caraïben.

De subsidie ondersteunt het project ‘Community-Driven Reef Enhancement in Curaçao’, een initiatief dat REACT samen met Reef Renewal Curaçao als mede-aanvrager en in samenwerking met SECORE International en CARMABI uitvoert op één locatie binnen het mariene park van het eiland.

“We zijn in mei van dit jaar officieel begonnen met de uitvoering van het project dankzij de financiering van BESTLIFE,” zegt Kelly. “We zijn dus eigenlijk pas een paar maanden actief, zowel boven als onder water.” Met de subsidie kon ze haar eerste collega aanstellen. Er hebben zich drie vrijwilligers voor een langere periode aangesloten om het team de zomer door te helpen, en daarnaast is er een bredere kring van mensen en lokale organisaties die helpen wanneer ze kunnen.

Haar weg hierheen liep via een periode van meer dan tien jaar bij het CARMABI-onderzoeksstation op Curaçao, waar ze voor SECORE International werkte aan de voortplanting van koralen. Toen ze begon, beschikte CARMABI al over meer dan dertig jaar aan gegevens over wanneer koralen paaien. Het toepassen van die kennis voor herstel was echter nog steeds een laboratoriumaangelegenheid die in kleine schaaltjes plaatsvond. “Iedereen zei dat het een leuk idee was, maar dat het op echte schaal nooit zou werken”, herinnert ze zich. Jarenlang was het haar taak om het tegendeel te bewijzen. Zo hielp ze onder meer bij de ontwikkeling van drijvende kweekplaatsen waar jonge koralen in zee zelf worden grootgebracht, waardoor een laboratorium met temperatuurregeling overbodig werd en de methode overal toepasbaar werd waar koralen voorkomen. Vervolgens reisde ze jarenlang door het Caribisch gebied om die methoden aan anderen bij te brengen en te zien hoe succesvolle herstelprogramma’s in de hele regio voet aan de grond kregen. Ondertussen werden 2023 en 2024 thuis rampjaren: de ziekte die leidt tot weefselverlies bij steenkoraal deed zijn intrede, gevolgd door twee ernstige verblekingsgolven, en Curaçao verloor een groot deel van zijn koraal. “Ik vond het geweldig om anderen te trainen,” zegt ze. “Maar hier hadden we meer dan ooit hulp nodig.”

Waarmee de riffen van Curaçao te kampen hebben

Kelly leerde in 1998 op het eiland duiken, toen ze zeven jaar oud was. “Je kon overal je hoofd in het water steken en overal waren koraal en vissen. Die tijd is voorbij.” De riffen van Curaçao zitten nog steeds vol leven, maar veel ervan hebben een aanzienlijk deel van het koraal verloren dat ze ooit zo kenmerkte. Op sommige plekken is de bedekking met levend koraal gedaald tot onder de 5%, terwijl bepaalde locaties in slechts tien jaar tijd meer dan 80% van hun koraal hebben verloren.

Dat verlies reikt veel verder dan de koralen zelf. Riffen zijn de plek waar een enorm aantal vissen wordt geboren en leeft, en veel mensen zijn voor hun voedsel en inkomen afhankelijk van die vissen. Riffen trekken duikers aan en de bedrijven die eromheen zijn ontstaan. Ze vormen een onderzoekslocatie en een bron van medische ontdekkingen, dankzij onderzoek naar het microbioom van het koraal. En ze vormen de eerste verdedigingslinie van het eiland tegen de zee.

“De energie van een golf moet door iets worden gebroken,” legt Kelly uit. “Als er voor de kust een rif ligt, breekt de golf op het rif en spoelt hij tegen de kust. Zonder rif breekt hij op de kust zelf.” Het gevolg is erosie en, in toenemende mate, overstromingen. Dit op een moment dat de zeespiegel stijgt, stormen heviger worden en Curaçao steeds meer inzet op grootschalig kusttoerisme. Langs delen van de kust is daarop gereageerd door rotsblokken en golfbrekers te plaatsen op plekken waar vroeger het rif die functie vervulde.

Er is een reden waarom die kort-door-de-bocht oplossing zo verleidelijk is en Kelly benoemt die zelf: “Het kost een dag om rotsblokken in het water te gooien voor een golfbreker. Het kost jaren om een koraalrif weer te laten groeien.”

Toch laat het eiland ook zien wat er nog mogelijk is. Oostpunt, het onbewoonde oostelijke tiende deel van Curaçao, ligt stroomopwaarts van de stroming, zonder kustbebouwing en zonder dat er afvalwater in het water terechtkomt. Ook daar stierven koralen af in de jaren van verbleking, maar het rif hield stand. Kelly wijst hierop als bewijs dat opwarming van het water alleen niet de oorzaak is van het leeglopen van een rif. Het is de combinatie van verbleking, overbevissing, onbehandeld afvalwater en kustontwikkeling. Elke nieuwe stressfactor komt bovenop de koralen die al onder druk staan.

Onbehandeld afvalwater voedt algen, die vervolgens veel sneller groeien dan koralen, zuurstof opnemen en chemische stoffen afgeven waar koralen moeite mee hebben. Door overbevissing verdwijnen de grazers die die algen anders in toom zouden houden. Koralen kunnen het nog een tijdje volhouden. Voeg daar een mariene hittegolf aan toe, en de strijd wordt een zeer onevenwichtige aangelegenheid.

De noodzaak om een rif te onderhouden

Op Curaçao waren er al organisaties die koralen kweekten. Wat Kelly steeds weer tegenkwam, was wat er daarna gebeurde. “Zodra je koralen op een rif plaatst dat er niet goed voorstaat, gaan die koralen toch dood.”

REACT is opgezet om die leemte op te vullen. Naast het uitzetten van koraal werkt het team aan de omstandigheden waarin de jonge koralen terechtkomen, zoals het verwijderen van algen van de ondergrond, het aanbrengen van structuur, het bevorderen van de terugkeer van grazende soorten en het verwijderen van de koraaletende slakken die zich op het rif hebben vermenigvuldigd, nu de vissen die ze normaal gesproken eten grotendeels verdwenen zijn. Kelly is duidelijk over wat dit inhoudt: “We pakken actief de symptomen aan. Dat moet hand in hand gaan met beleidsveranderingen op het eiland.”

Het project brengt bovendien twee manieren om koraal te kweken samen op één locatie. Reef Renewal Curaçao werkt met fragmentatie: stekjes worden in kweekcentra grootgebracht en teruggeplaatst in het rif, waardoor binnen twee of drie jaar onder water een echte structuur kan worden hersteld. De beperking is dat dit alleen goed werkt voor vertakkende soorten, en het Caribisch gebied kent er slechts twee. De aanpak van SECORE maakt gebruik van seksuele voortplanting, wat alle andere soorten mogelijk maakt en echte diversiteit opbouwt, maar begint met koralen die slechts enkele millimeters groot zijn en centimeters per jaar groeien. “Dan hebben we het over twintig of dertig jaar”, zegt Kelly. Door de twee methoden naast elkaar toe te passen, biedt de locatie zowel snelle habitatvorming als diversiteit op de lange termijn.

Onderwater tuinpercelen

Het projectgebied is opgedeeld in percelen, en die percelen worden toegewezen aan de mensen die toch al elke dag in het water zijn. Na een training kunnen individuele vrijwilligers op een online portaal kijken welk perceel die dag aandacht nodig heeft en er zelfstandig op uit trekken. Duikscholen kunnen hun eigen percelen onder hun hoede nemen en deze wekelijks samen met hun klanten onderhouden. Hun eigen onderwatertuinen, die gratis worden verzorgd. Gedurende de twee jaar dat het project loopt, mag er niets van worden omgezet in een commercieel product.

Het beoogde resultaat is een blauwdruk: een schriftelijke richtlijn in combinatie met een training die duikscholen kunnen gebruiken om te helpen bij de zorg voor hun eigen huisriffen. Het doel op langere termijn is om de bevindingen van het project om te zetten in een beproefde reeks beste praktijken. Een reeks die op grotere schaal kan worden gedeeld, waardoor opgeleide duikprofessionals op een consistente, verantwoorde en wetenschappelijk onderbouwde manier kunnen bijdragen aan het herstel van de riffen.

Het trainen van een toekomstige generatie

Het tweede deel van de naam REACT staat voor ‘community training’ en neemt de vorm aan van een programma voor jongeren uit Curaçao tussen de 13 en 18 jaar. De eerste week wordt besteed aan het behalen van een duikbrevet. In de daaropvolgende weken leren de deelnemers hoe riffen werken, bouwen ze hun duikvaardigheden op, voeren ze onderwateronderzoek uit, helpen ze bij het verwijderen van algen en slakken en bouwen ze kleine rifstructuren. Ze brengen een dag door bij Reef Renewal Curaçao om te leren over vermeerdering, het proces waarbij nieuwe planten worden gekweekt uit een bestaande moederplant. Elke ronde omvat het herplanten van mangroves, zodat de verbanden binnen het hele ecosysteem zichtbaar worden in plaats van louter theoretisch te blijven. Aan het einde zijn de deelnemers voldoende opgeleid om vrijwilligerswerk te doen bij REACT of bij een andere organisatie op het eiland die zich bezighoudt met de zee.

Het programma ging in de zomer van 2025 voor het eerst van start met vier deelnemers, tijdens de kerstvakantie volgde een tweede ronde met vijf deelnemers, en is nu aan zijn derde ronde toe met acht deelnemers, dankzij financiering van BESTLIFE. De groepsgrootte wordt momenteel beperkt door een puur praktische reden: het aantal beschikbare autostoelen om iedereen naar het water te brengen.

De reden om al op jonge leeftijd te beginnen is duidelijk. Opgeleide vrijwilligers gaan vaak weer verder of hebben maar beperkte tijd. Jongeren van het eiland blijven doorgaans langer en, zo hoopt Kelly, komen ze terug. “Ik hoop zaadjes te planten”, zegt ze. “Niet per se zaadjes voor mariene biologie. Misschien gaan ze politicologie studeren en komen ze terug om op een manier een verschil te maken die net zo belangrijk is, misschien zelfs nog wel belangrijker.” Het programma maakt zijn eigen reclame: deelnemers zijn zo enthousiast dat ze hun vrienden en familie aanmoedigen om zich in te schrijven voor de volgende trainingsronde.

Vuil water en trage regelgeving

Een van de grootste obstakels is iets wat REACT niet vanuit het water kan oplossen. Het verbeteren van de afvalwaterzuivering op een dichtbevolkt eiland vereist grote investeringen en maatregelen die ver buiten het bereik van een rifherstelproject vallen. En hoewel het verminderen van de druk vanaf het land essentieel is voor de gezondheid van de riffen van Curaçao op de lange termijn, stelt Kelly dat directe maatregelen onder water niet kunnen wachten tot die grotere uitdagingen zijn opgelost. “We hebben geen tijd meer. We moeten de oorzaken van de achteruitgang van de riffen aanpakken, maar tegelijkertijd moeten we doen wat we kunnen om de riffen die we nog hebben te beschermen en te herstellen.”

Er is vooruitgang te melden: Curaçao heeft een paar jaar geleden een marien park opgericht en een wet die papegaaivissen tegen de vangst beschermt, komt steeds dichterbij. Beide maatregelen hebben nog steeds actieve handhaving nodig om hun werk te kunnen doen. “Ik ben voorzichtig hoopvol,” zegt Kelly. “Als je niet een sprankje hoop vasthoudt, kun je dit werk niet doen.”

Dichter bij huis zijn er de gebruikelijke beperkingen van een heel klein team: vervoer, tijd en het feit dat vrijwilligers komen en gaan. En er is een structureel risico in elke sector op een klein eiland, waar organisaties en bedrijven uiteindelijk kunnen gaan concurreren om dezelfde beperkte financiering. Kelly was erop voorbereid. Gelukkig verliep het deze keer voor haar anders.

Beter dan verwacht

In de eerste twee maanden is REACT erin geslaagd gegroefde hersenkoralen te kweken; de larven die hieruit voortkwamen, hebben zich vastgezet op 800 gespecialiseerde substraten, die vervolgens zijn overgebracht naar kweekplaatsen in het water op de projectlocatie. In dezelfde periode heeft projectpartner Reef Renewal Foundation Curaçao meer dan 200 fragmenten van hertenkoraal aan de kweekconstructies toegevoegd. De mijlpaal die Kelly echter als eerste noemt, is een andere: jongeren die in haar zomerprogramma zijn opgeleid, melden zich nu als vrijwilligers bij andere organisaties op het eiland om te helpen bij het schoonmaken van koraalkwekerijbomen. “Dat is precies wat het idee achter het programma was”, zegt ze.

Dan zijn er nog de duikscholen. Kelly heeft maandenlang bezoeken afgelegd om het project met hen te bespreken, waarbij ze zich had voorbereid op weerstand. Inmiddels zijn er minstens vijf bereid om mee te werken. “Iedereen zei: eindelijk! Laat ons alsjeblieft helpen, we willen meer doen.” Wat haar verraste, was niet hun bereidheid om met REACT samen te werken, maar hoe open en positief ze waren als het ging om onderlinge samenwerking, op een eiland waar kleine duikbedrijven van oudsher de neiging hebben om zelfstandig te werken.

En dan is er nog de opzet van en de samenwerking binnen het project zelf. Vier van de grootste koraalorganisaties van het eiland werken op één locatie, volgens één plan, waarbij duikcentra en vrijwilligers meedoen. “Vroeger deed iedereen maar wat,” zegt Kelly. “Op de een of andere manier lukt het ons nu om al die mensen bij elkaar te brengen, wat vroeger niet altijd lukte.”

De weg voorwaarts

Kelly geeft openhartig toe dat haar eigen definitie van succes is veranderd. “Ik dacht altijd dat het de groei van het koraal zou zijn,” zegt ze. “Maar het gaat steeds meer om het opbouwen van een gemeenschap.”

Beide aspecten blijven belangrijk, en beide zijn vervat in de naam van de stichting. Ze wil dat er een rif wordt aangelegd, dat de koralen het goed doen en dat er bewijs komt dat er in deze tijd een meetbaar positief verschil kan worden gemaakt voor een rif. Steeds vaker beoordeelt ze het werk echter aan de hand van het aantal mensen dat is opgeleid en actief betrokken is, want uiteindelijk is dat bepalend voor de duurzaamheid van het geheel.

Na afloop van het tweejarige project wil ze een hechte gemeenschap rondom het project hebben opgebouwd en een methode die klaar is om te worden toegepast op andere locaties langs de kust van Curaçao. Een rif dat de eilandbewoners kennen, waar ze duiken, dat ze verzorgen en verdedigen, heeft een aanzienlijk betere toekomst dan een rif dat alleen door wetenschappers wordt bezocht.

BESTLIFE2030

Het REACT-project ‘Community-Driven Reef Enhancement in Curaçao: Integrating Propagation, Enhancement & Stewardship’ wordt ondersteund door BESTLIFE2030, een door het EU-LIFE-programma gefinancierd initiatief dat wordt gecoördineerd door IUCN Europa. IUCN NL fungeert als regionaal knooppunt voor de Nederlandse Caraïben.

Het IUCN BESTLIFE2030-programma wordt medegefinancierd door de Europese Unie. De hierin geuite standpunten en meningen zijn echter uitsluitend die van de auteur(s) en geven niet noodzakelijkerwijs de standpunten van de Europese Unie of CINEA weer. Noch de Europese Unie, noch de subsidieverstrekker kan hiervoor aansprakelijk worden gesteld.

Meer informatie over het programma en de projecten is te vinden op de BESTLIFE2030-pagina.